We kennen allemaal de frustratie wanneer je dingen net niet helemaal over weet te brengen zoals je zou willen. Als me dit overkomt denk ik altijd terug aan de wrange woorden van de directeur op mijn basisschool: ‘Je zegt wat je bedoelt – wat je ook bedoeld hebt te zeggen.’ De bewering suggereert, verontrustend genoeg, dat wat we zeggen, hoe het er ook uit komt, altijd de meest zuivere uitdrukking is van wat we bedoelen. Waardoor je je gaat afvragen of alles wat we eraan toevoegen – de voorbehouden die we maken, de verklaringen, de verontschuldigingen – niet slechts middelen zijn om onze fundamentele onbeholpenheid en incompetenties glad te strijken en aanvaardbaar te maken.
Een van de prachtige dingen aan fictie is de vrijheid van de schrijver om de taal net zo lang te herzien en te verfijnen tot die zo goed mogelijk een bepaalde betekenis uitdrukt. In mijn dagelijks leven heb ik voortdurend de wens dingen opnieuw en beter te zeggen of doen. Deze neiging is zelfs verergerd sinds ik ben begonnen met schrijven, misschien vanwege de talrijke revisies waar ik mijn werk aan onderwerp. Soms denk ik dat ik deels schrijver ben geworden om de bevrediging die ik eraan ontleen iets in de wereld te brengen dat zo goed is als ik het op dat moment kan krijgen.
Hierdoor was het een ware openbaring voor mij Jamilla te ontmoeten en haar de beperkingen te horen beschrijven van haar werk als juridisch tolk/ vertaler Arabisch-Nederlands. In haar werkgebied zijn interpretatie, correctie of herziening voor tolken niet weggelegd. Misschien is dit de reden dat Jamilla simultaan tolken verkiest boven alle andere vormen. Er is geen tijd om de informatie die ze hoort te overdenken of te beoordelen aangezien ze zich er volledig op richt de Nederlandse spreekbuis van een verdachte te zijn. De onvermijdelijke onmiddellijkheid van haar beroep is nog verbluffender als je bedenkt dat wat ze aan de rechter overbrengt over het lot van een individu beslist. Een wereld van verschil met de rol van een literair vertaler. Twee mensen met dezelfde beroepsnaam moeten op volstrekt verschillende wijze te werk gaan vanwege de context waarin ze opereren.
Context kan geweldige verrassingen opwerpen. Gisteravond vertelde Patti Smith, tijdens een autorit van de ene festivallocatie naar de andere, op haar heerlijke, mild ironische wijze, het verhaal achter ‘Because the night’. De hit bleek te zijn geschreven terwijl ze wachtte op een telefoontje van een geliefde. Hij had gezegd ’s avonds om half acht te zullen bellen. De uren verstreken, ze hoorde niet van hem en als afleiding speelde ze een bandje dat Bruce Springsteen haar had gestuurd. Het bevatte het refrein van ‘Because the night’ en naarmate de nacht vorderde schreef Patti de rest van de tekst – en zie daar, een gewone, universele ervaring werd buitengewoon door te worden vertaald in een lied. ‘Wat was dan zijn excuus, toen hij uiteindelijk belde?’ vroeg iemand zich af. ‘Hij was niet het type aan wie je zo iets vroeg,’ zei Patti. ‘En als ik dat wel had gedaan, zou hij vermoedelijk hebben gezegd,’ en ze verlaagde haar stem, ‘“Dat gaat je niets aan, blanke vrouw.”’ ‘Hoe lang waren jullie samen?’ vroeg ik. ‘Tot hij stierf,’ zei zij. Toen zong ze een paar regels uit het lied en wist ik beter dan ooit tevoren wat de tekst betekende.